Subj: [AkademyangKapampangan] Kapampangan predicament
Date: 7/27/2005 1:00:16 PM Pacific Daylight Time
From: eiturla@aol.com
Reply-to: AkademyangKapampangan@yahoogroups.com
To: AkademyangKapampangan@yahoogroups.com
Sent from the Internet (Details)
Ing "predicament" dikil keng panga-wala ning Kapampangan ampo reng aliwang salita, para kareng e maka-intindi, anti ya kanini, at deng anggang myembru na ning DILA ayntindyan da at kikilalanan. Pauli na ning panga-"national language" ning metung a Pilipinung salita (Tagalog), deng sablang aliwang salita maging ala nalang kwenta pati na keng mismung sarili rang lugal. Samantalang, nung alang national language, pante ing laban o kompetisyun, alang garabyadu at malyari la ngang masensu, at atyu na kareng "speakers" da nung buri reng mate o mye ing salita ra.
Pero keng estadu ning kasulukuyan, magkasakit tayang pabyayan uli ning dakal a sala-salabat a suksuk. Lon tana mu kareng poesyang atatanggap ta keng forum Akademya. Keng panga-santing da susulat di Renato, Rafael, Arnold at Tony, pero
mapilan la mu rugung anti kekatamu reng maka-basa! Ita-ita mu mu. Samantalang deng susulat da ri Almario, uling Tagalug panga-sulat, pagaralan da kareng iskwela e mu king katagalugan nune king Pampanga mu naman at mabilug a bansa.
Neng byasa no ngang Tagalug deng tau pauli ning panga-byasa ra keng iskwela,
pwera pa keng daramdaman da keng TV indat migising la at indat muli lang ibat king iskwela, ing sitwasyun a ala kanitang minunang panaun mipalitan. Deng taung
lilipat manuknangan Angeles ngeni, e ra na pagsapilitan ing mabyasa pa keng salita da reng taung pekyabayan da. Kasi byasa no ngang Tagalug, eh. Deng Kapampangan a disan da, byasa lang managalug. Ila man, agyang mang Bisaya la o Ilokano, byasa la naman. Entonsis buri nang sabyan nini, king deng lilipat a Ilokano o Bisaya karin king Pampanga, e la maging Kapampangan, nune maging Tagalug la! Makanyan mu naman keng Kapampangan a lilipat Cebu, e ya man maging Cebuano-speaking nune maging Tagalog-speaking ya naman. King DILA, Ing "process" ayti paligwan mi yang "ethnic cleansing" o "language genocide". Ing buri ra reng Tagalista, maging Tagalog-speaking nyang purus ing bansa. "Unity by having just one and the same language all over the archipelago." Itamung atyu keng Akademya obligasyun tang labanan ing parasan dang ayti reng Tagalista ba yang manatiling mabye kabang-kaba ing salita tamu. Deng kawatasan da reng matenakan tang poeta anti mo ri Rafael, Renato, Arnold at Tony, dapat lang manatili at maguing "immortal". Arapat tamu mu ini nung magtagumpe tamu keng kekatamung parasan.
Anti napin ning sasabyan nang ATA, nung ninu man ya, para e matda ing kekatamung salita, kaylangan ing ala ta nang lengguahing pan-nasyunal. Uling iti
ya ing maragul a sumbagal keng asensu ra reng miyayaliwang salita.
Our languages lead a precarious life. Like those small businesses trying to get by but really unable to compete with a business giant like SM or WalMart. In the long run or at the end of the day, such small businesses despite their having been around since Soliman's time would close down and the only one left standing will be SM. Or, if this is on languages, the national one. Dark with mournful numbers would be the days of Pampanga when this happens!
*****************************
Subj: [AkademyangKapampangan] national language syndrome
Date: 7/27/2005 2:23:50 PM Pacific Daylight Time
From: eiturla@aol.com
Reply-to: AkademyangKapampangan@yahoogroups.com
To: AkademyangKapampangan@yahoogroups.com
Sent from the Internet (Details)
ATA wrote:
national language syndome
Mumuna, buri cung ipabalu quecang e cu maniuala qng national language. Para cacu, ing amanung Capampangan macaguiu ne, ya na ing national language ning bansang Capampangan. Detang eganagana pang aliua English, Tagalog, Castila, at aliua pa amanu no ngang dayu o foreign languages. Ing pisabian ta na mu canita, nung nanung mas magamitan qng pamaquitalamitam careng lugal a atiu qng quilual ning Capampangan. Yaus mu na ing buri mung aus: official language, working language, lingua franca, international medium pero ali la national language deta. Bucud mung Capampangan ing tatangapan cung amanung pambansa ning bansang Capampangan.
ATA, sana ing principio mu at caisipan, ya ing mi-usuc careng balang metung
at metung quecatamung Capampangan a me-brainwash careng escuela queng capamilatan na ning tuturu rang nationalism! Uling tutu pin, calupa na ning misasan-metung dang declaracion deng abe mi qng DILA, e taya cailangan unabis ing national language. Ing mung cailangan tamu queng probincia tamu, ya pin ing sarili tang lenguahi, ing Amanung Sisuan. Deng anggang salita, maliban queng Amanung Sisuan, salita no ngang daiwan (foreign) pati na reng capatad na (Ilocano, Pangasinan), deng pisan na (Bikol, Bisaya, Tagalog - a micacapatad) at pisan na nang macarayu (Tausug, Maguindanao).
Iniang panaun da reng Castila, qng uli ning carelang patacaran a "divide and rule",
miliari lang mebie at menatili reng quecatang lenguahi. Canitang panaun aita, deng
salita tamu, e la mipa-patayan. Alang mas maupaya careng salita, alang agrabiadu, pante-pante la mu, uling macalalam la ngan queng Castila a e rana man balung gamitan deng queraclan lacuas na reng pacacalulung e megaral. Oneng iniang datang no reng Americanu, at dininan dacatang Commonwealth, deng manimunu quecatamu (Quezon), guewa reng national language ing Tagalug. Canita ne sinican ing salitang aiti, at canita nala naman megumpisang mibili queng burac ning capisacan deng sablang aliwang salita. Ing metung a national language, bistat man dirinan nong pamicacaintindi queng salita reng sabla, mas dacal ya perwiciong babie. Agamit ta ne man ing English o ing Castila at maliari tang mica-caintindi mu naman queng capamilatan da eh. At deng aduang areni, "neutral" la uling e la "native". Nung tau la mo, maliari lang pi-asawan uling e la micamaganac. Nung ing national language, camaganac yang salita, ing marapat, mamunga yang supling a ating diperencia queng pamicacatawan o isip. Metung a matsurang
resulta na niti, ya pin ing paten no reng casangga na. Mengari yang casasamba o retang metung a clasing babagua, a cacanan ne ning babai ing lalaqui caibat neng sipingnan. Ing national language, maguing nanu yapa mang salita, maguing Tagalug ya, o Cebuano ya, oiti ing maliari nang gawan queng cayang sasacupan. Macanian mu naman careng paliguan dang lingua franca. Nung ing lingua franca qng Region 2
ya pin ing Ilocano, lasawan ne o yacmul mabie ing Pangasinan at deng mitagan namu bandang tauli carin canita, deng Ilocano.
Lon tamu ngeni nung nanu ing pasari na ning atin tang national language. Aliwa na ing quecatamung mismung salita ing ibie cung alimbawa, nune ing Cebuano. Lon tamu nung nanu ing gagawan na ning Tagalug queng Cebuano qng Cebu, a ing Cebuano naman e na maliaring ayablas gawan caya, uling metung mu ing direccion.
Yang Cebuano nung munta ya at mandatun Laguna, nanu ing cararasan na? Siempre, maguing Tagalug ya, neh? Ampo na reng cayang anac aguiang macananu.
Ngeni naman, pitumbalic ta iti. Yang Tagalug ibat Laguna, nung munta ya at mandatun na qng nu mang parti na ning Cebu, maguing Cebuano-speaking ya? Iniang minuna siguru, wa, uling canita e pa macaing micalat ing Tagalug o e ya pa
national language. Pero ngeni, e tana aquit ita. Ing Tagalug a mipapunta Cebu, e ne bisa mang magaral Cebuano uling deng anggang acacatabnu na carin, megaral lang Tagalug. Deng mang anac na siguradung i-"raise" nong Tagalug ba nong aintindian a salita. Queng matulid a sabi, puera nung biasa yang manutang a lub queng cayang lugal a pisantungan, e ne magprisigui pang mabiasang Cebuano. Entonsis casi, biasa nong Tagalug deng Cebuano, eh. O, pante la queng oportunidad canita reng aduang salitang arete? Cabang ing metung daracal ya, ing metung naman mababawas ya. Caniti na talagang lalto ing cayupayan na ning metung a national language at ing pamaniacmal na at pamaniacurac careng capara nang salita. Macanian nung obat deng queng DILA casusuclaman de ing sanu mang native national language uling e ya neutral at atin yang cacabiran.
Balu tana qng uli ning meguing national language ya at meguing medium of instruction ya, subali pa queng panga-bulalag na careng TV ampong radio,
balu ra ne ngan deng tau mabilug a bansa, neh. Siguru queng panaun aiti, ala nang
e biasang managalug careng tau Pilipinas. Masanting mu naman ini uling icua rang micacaintindi reng tau carin a iniang cai anti lang atyu queng tori nang Babel. At aguiang mang ating mas e piligrosung salita a maliaring pagaralan at gamitan. Pero, neng mipacanian na, ala tanang acarapat, dapot anti na ning asabi cu na naman, oini ing apectu na:
Yang Tagalug ngeni, Tagalug ne angga na qng camatayan. Deng namang taung aliwa salita, nung misamut no careng Tagalug, maguing Tagalug nala naman. It is
a matter of merging in society. Nung aniapin ban alang mararaig, cailangan mu ing pante-pante la upaya reng anggang salita, at alang "national".
Esplica queng pasibayu misan pa. E ta la api-abe queng metung a lugal ing national language ampo ing regional language. The two are strange bedfellows that just can't be together, because sooner or later, the minor language tends to die out and only the dominant one gets to stay alive. It's like putting together two animals in the same cage where one has the edge, being equipped with claws and fangs - or venom! Alimbawa na mu nung pi-abe mo queng culungan ing camamalu at ing pusa lampung. Neng agyang man matapang ya ing pusa, ala yang paniambut uling ing ubingan atin yang camandag. O qng agyang ing maragul a damulag (anti mo ing Bisaya neng dacal la), nung tictuc ne king bitis ning camamalu, mate ya.
( I remember that incident almost half a century ago in the outskirts of Sta.Cruz when a carabao got bitten by a snake and it died within just a few hours.) Ing national language atin yang pangarang camandag o cayupayan para a-saul ne at apate ing casalipit na. Anggang binit, deng manese caya, e ra mu sasabian, pero buri ra tuctucan no ngan ba nong agad magisan mapucsa ban metung nia ing salita ning bansa.
Abasa que ini qng metung a librung sinulat ning metung a Canadian. Ita canung metung a Hungarian-Canadian a politicu, pagmaragul nang deng anac na, trilingual la biasa lang English, French ampong Hungarian, at pante-pante canu ing cabiasnan da careting atlung amanu. At capagnasan na canung anga reng magi rang sapni deti, macanian la murin. Ing comentu na nitang talasulat: Uling masican ya ing English qng queraclan qng Canada, maragul ing posibilidad a lalu pang sican ing cabiasnan da reting anac qng English. At nung manatili lang manucnangan qng Quebec, macanian murin qng French. Dapot ing Hungarian? Magcasaquit la canung manintun lugal qng Canada nung nucarin deng Hungarian ing queraclan, at magcasaquit lang manaquit ayasawa rang magsalita muring Hungarian. At e magluat, mauala ne itang Hungarian caretang atlung pagmaragul na. Macananu pa caya queca, a alang bitasang masabal qng Capampangan, a qng mismung lugal na e me dinan baluarte?
Ustung metung ya mu ing salita queng metung a lugal, matatag ya pa uling alang macalto competencia. Pero, cabud meguing "bi-lingual" no o "tri-lingual" deng cayang memalen, atin nang competicion, at mitagan nia mu potang cai ing matibe!
Ing sabi ra reng "linguists" queng carelang panyalicsic, ustu canung ing tau, meguing "bi-lingual" ne careng "native languages" (e.g., Tagalog and Kapampangan), queraclan deng anac na , metung nia careti ing pilinan da o malacuan carela. At aguiang macananu, ing manatili careng adua, ya pin ing mas dominanti. Ing Tagalug, mas dominanti ya uling balu ra ne ngan deng sabla, pauli ning pangaturu na careng iscuela. Ania talagang cailangan deng Kapampangan a atyu que quecatamu mi-saup-saup lang sabatan da ing mararapat aiti. Cailangan dong lapitan deng politicu tamu, neng deng politicu ila mu ing maqui-upaya queng pangayalili na ning ley.
at nung deng eng cacompetencia nang deti dominanti la, ila nang manatiling salita ra reng supling na, at neng ing Kap minority ya, angga nia mu carin at mate ne.
|