Home
international
 wonderfulones
organization
sampaguita
occasion
language
|
| Kapampangan: A Dialect, Or A Language? |
 |
| by ERNIE C. TURLA |
1. Why A Language
Aniang dinatang la reng Castila Pilipinas, agad
dang aulata ing e ra pamilupa-lupa salita reng
tau, at e linuat, guinamit de ing patacaran dang
"divide and conquer". Dapot aniang deng Americano
ilang sinalisi, apagcamalian dong tunguen dialects
mu reng languages uling ala lang apansin a
diperencia qng damdam da. Siempre! Ninung manaquit
naman queng diperencia na ning Dutch at Aleman,
alimbawa? Pero balu tamu languages la! Neng bala ra
dialects la mu, tenam dang malalam (inculcated) iti
queng isip da reng matua tamu queng capamilatan da
reng librung pepabasa ra carela. At alang dionabis
cutang canita uling munang muna bayu-bayu re pa mung
ababalu ing Inglis, at aniapin anga man ngeni reng
matua quecatamu ausan do pang dialects bista ma't
languages la!
Aniang ing Latin ya ing sabi ra reng qng
parobang Europa, minyuli ya queng miyayaliwang suluc
ning labuad da. Deng cayang suli tinubu lang anting
Romaniano, Italiano, Castila, Portugues at Prances,
at canita, reng mesambitlang areni dialects la pa.
Micacaintindi la iniang prumeru, dapot pabagya-bagya
cabang milalabas ing panaun, lacuas na nung macacawani
la careng bunduc o danuman, ing sabi ra meguing miyayaliwa,
anga na iniang caibat na ning mapilan a siglo e no
talagang micacaintindi queng sabi aguiang mang
mipisan-pisan la mu o ibat mu queng parehung pamilia.
At canita ra no inaus languages. Ngeni ing Latin a
carelang pipumpunan mete ne, e ne magagamit bitasa
queng pag-aldoldo pamipagsalita, pero aconserba re
bocabularyu queng pangagawa ring Biblia at aliwa pang
matuang casulatan a anga ngeni atyu at magagamit
careng pisamban Catolico (lacuas na iniang bayu re
pelitan ing "tridentine" a misa a nung nu ing pari,
pane yang macayarap queng altar, gugulutan no reng
sisimba at ing babasan na Latin).
Deng supling na ning Latin ila naman ing ating dialects
ngeni.
E la masaquit ibie pamialiwa reng language at dialect.
Anti na pin ning sinabi na nitang Hapon, ing sucat mu mung
tandanan, ustung e la maliaring mipagsalita reng aduang
taung ing balu ra mu ing sarili rang salita, languages la
reng pisasabian. Ngeni, nung micaintindi no man aguiang e
la gumamit aliwang salita, antimong Inglis para micaintindi
la, dialects la mu canita. Ania itang Hapon, picpuc ne at
tiran ing buntuc ning pacu queng cayang paquibat. Pagmulalan
cu, ot e re pa aintindian deng aliwa samantalang palague cu,
aguiang ing wambi pamu aintindian na ne canita queng panga-
esplica!
Queti namu America, deng qng New England balu rong
paquipagsalitan deng Southerners aguiang pang macayaliwa
la "accent". Nung atin la mang e balu careng "slang" da,
cutang dia mu at agad-agad abalu ra ing buri nang sabian
ning metung at metung, at e la man sucat lisia queng sabing
Inglis. Baquit? Casi dialects la mu at e la micandayu.
Deng British, balu rong paquisabian deng Americano, at deng
Canadian balu rong paquisabian deng Australian. Pero iti, e
posibli cabang-caba. Datang ing panaun (at ala tana canita)
a ing Australian , alimbawa, maguing language ya naman.
Casulucuyan dialect nia mu ning Inglis uling ala ya
pang macaing pangayaliwa careng cayang amanu, (not even one
per cent yet) at caren yang idioms macayaliwa.
Ngeni, bili tamung pasibayu queta quecatamu. Nung ing
metung a Kapampangan e ya megaral Ilocanu at minta ya
Ilocos Norte para maquipagmiting, acua nang aintindian
ing pisasabian nung ing sabi Ilocano? Ali na ne? At nung
ya naman ing magsalitang Kapampangan, aintindian de caya nung
alang megaral Kapampangan carela? Ali re, ne? Mangailangan
lang "interpreter" para baldug nang Kapampangan ing Ilocano,
at pitumbalican mu ita anti murin, banting upayang
micaintindi la. Ocaya, at ini mas maralas mararapat,
gumamit lang aliwang salitang parehu rang balu, anti mo
ing Inglis, o caya Tagalug.
Iti gagawan mu careng languages. Careng dialects,e ne
cailangan. Anti mo alimbawa, yang Batangueno at yang
Bulaqueno,e no cailangan gumamit Inglis darecha, at balu
ra ing gawan da para micaintindi. Anti murin deng que
Sexmoan a totonu (with intonation), aintindian dala reng
capara rang Kapampangan. Baquit? Casi dialects la mu!
Pero ing Kapampangan e me apaliguan dialect na ning
Pilipinu (for one thing, there is no such thing as
Pilipino actually) o dialect na ning Tagalug. Nung ali,
maliari nia namang maguing dialect ning Bahasa Indonesia
uling cayawig tala naman a sabi, at ing pangalaut ta salita
carela calupa na ning pangalaut ta salita (degree of
difference) careng Tagalug.
2. On Orthography
Oini ing cadua nang cutang Mrs. Aida T. Aguas canaco -
tuncul queng ispeling da at bigcas deng amanu, nung
sanu reng tinud. Balamu pareu lang tinud ing "ganingaldo"
at ing "galingaldo", at indat ating amanung anti careni
clasi a e pareu ispeling pero pareu cabaldugan, sucat
lang tunguen tinud. Anti mo alimbawa ing "anguiang" at
ing "aguiang", ocaya "agyang", at anti murin, ing
"sopan" at "saupan", "digsu" at "bigsu",
"casuglung" at "catuglung", "mainge" at "mangye", "siclod"
at "siclaud", "tabureti" at "tubreti", "sapad" at "salpad",
"gasa" at "gansa", "barac" at "barag" - deti, tinud la ngan.
E taya sucat icotu o aguantan ing panyulung na ning salita
tamu, tutuqui ta sucat queng panaun at queng agus. Ing
Inglis dinacal neng dinacal ayamanu uling tatangapan na
ngan ing sablang daratang caya. Aniapin nung sabian
tamung ing "ganingaldo" mali ya at ing tinud ing
"galingaldo", samantalang pareu lang magagamit, e
ata macaustu. Calupa na ning queng "orthography",
ating bisang gagamit "classic" anti quecong talasuyu
pablasang misane yang babasang matuang Biblia
(before 1965), curiru at zarzuela, at orihinal a
poecia ra ri Sotto at Galura, puera queng buri neng
dinan "identity" o pamialiwa queng Tagalug ing
Capampangan ba yang micauri, micadangal at
mica-"recognition", puera pa, ba yang e maguing
lunto "dialect" na ning Pilipinu, at casumangid na
nita, atin namang maburing gagamit "modern" uli
sigurung buri reng tuquian ing Tagalug pauli na ning
ya mo ing bilang "national language" (Nung ninu mang
sasabing ing Pilipino e ya Tagalug nune macabasi ya
queng Tagalug, e na balu ing acaquit na at magpiac-piacan
ya queng catutuan!). Pero para canacu pareu lang tinud,
at siguru atyu queng gawi na o asanayan ning balang
metung at metung. At entonces naman, ing parasan da
reng masqui sanu pa mang lenguahi, ya pin ing
comunicacion, at bastat mayan ya sanang isulat,
basan at paqui-intindian ing macasulat, aregladu.
Deting aduang "orthography" , mayap namu naman, atmo
qng cayan pagaralan isulat at basan, at mayan la na
mang alilan (convert) uling acu ware, "convertible"
la, oita mu pin balang e matataranta caisipan deng mamasa,
sucat "consistent" mu pangarapat iti. Nung "k" la, "k"
no ngan, at nung "c-qu" la, "c-qu" nala naman ngan.
Buri cu sabian queni, metung mu "style" ing gamitan
careng balang "aticle" a casulatan. No problemo, nganang
Arnold Swarzzenegger canita!
Mayap namu e ya anti queng Inglis ing Capampangan,
e ya gutgut (complicated) ing cayang ispeling. Para
abalu neng "convert" ing Metric queng English, ing
Americano mangailangan yang dacal a panaun.
Ita mu dacal ne ing metung a minutu para abalu
tayang i-"convert" ing "classic" to "modern" o
"vice-versa". Nung atin mang mapilan a
magcasaquit careng mismung Capampangan diquil caniti,
deti e la sucat pagsisti, nune sucat lang lunusan at
antabayanan lacuas na nung guewa ra na ngan dugu ing
agyu ra, at ala pa murin. Mapaliaring mangailangan
lang "special education".
Aida: "Masanting ing daraptan mu. Oneng ali
mas-matulid nung reng ausan yong bayung sunis ausan
lang mibalik a sunes?"
Y Zoilo Hilario mismu ing memalagyung "bayung sunis" queng
paquiapusantang pamanyulat ayni careng Tagalug, eh. Ita man,
queng sulat na, sabi na balang talasulat, cani-canyang "style",
at aguiang mang yang gagamitan na, e na naman buring sabian
ing deng sabla yang sucat dang gamitan. Itang Mariano Henson
a "historian", metung ne careng sasalungat diquil caniti,
pauli na ning buri nya namang saguipan ing quecatang
culturang amana careng Castila. At tuncul naman queng
"mibalic a sunis", e ya maliaring mibalic ing sunis a ala
namang darecha iniang prumeru, e ne? Ania balik-bayan tamu
ustung mumuli tamu uling mibabalic tamu. Ing Americano a e pa
minta man carin aguiang misan, e me ayaus balik-bayan.
Nung wari, paqui-compara cu mu ing adua.
Aida:
Keng Amanu tamu, maski ing bayung sunis pin kasi Coya
balamu keng a research da reng abe tamu apin ing matua e.
Ing importanting dili ya pin ing acamulatan tamu, ing acagisingan
tamu, ale? Nung aniapin e tano sicasu man deng "alphabet"
a gagamitan da kanita reng Kapampangan at Tagalug, eh.
Atilu queng libru, pero e tano buri pang gamitan pa kaibat
tanong abalu reng Roman alphabet a tiru ra quecatamu ring
Castila. Deng alphabet areta siguru iquit mu nala, lupa lang
letrang Arabic. Oreta reng talagang Capampangan a letra.
Ay, o reta man ibat la siguru kareng Islam neng iniang datang
la reng Castila, makanian la canita ri Raha Soliman, eh.
Pero, ilang casulungsungan dang gagamitan canita reng
Pilipino iniang datangan dala reng Castila. Cabud
dinatang la reng Castila, tiru ralang sumulat anti queng
carela - Roman style. Canitang bayu la datang, alang c, q,
at k. Pero atin lang "sound" anti ita queng alphabet da,
yayta, aliwa ya panga letra. Emu asabing "c" ya. E mu asabing
"q" ya. E mu asabing "k" ya. Bastat ing "sound" ya mung
atyu, nung nanu ya man ing catumbas na ning "sound" ayta
queng carelang alphabet, yang ginamit da reng Castila. Aniapin
ing sistemang Tagalug a gagamit "k" tauli namu. Ing matua yapin
ing pamangamit "c"-"q". Ing mas matwa pa canita ya pin ing
pamanyulat queng alphabet a cayarle Arabiano.
On the other hand.... Nung alimbawa iniang datang la reng Castila
disnan da nong biasang sumulat "Roman letters" reng Pilipino at
gagamitan da ne ing "k" canita, at pelitan da nia reng Castila
pangaibat na ban maquilupa queng carela, ing "conclusion" tamu,
tutu pin quing deng Tagalug binalic da mu ing sadia, at itamung
Capampangan babalic tana naman. Kasanting pin mo sana ne, oneng
ing diperensya, e anti kanini ing merapat!
Aida:
Basta maging consistent tanamu, ita ing masanting
anapin Ed Camaya etana kanu pipapaten ita.
Tutu yaita. Casi ing orthography aliwa yang sucat tamung
lingunan ngeni, eh. Ing mas importante, nung macananu
tayang apaquilabanan o asabat ing Tagalug a pilit lulusub para
salacayan nacatamu. Ing Institute of National Language
e ne patugutan sosopan ing Tagalug, bara catamung apatda
queti qng sicluban. Ating sasabi, ing Tagalug canu ya
ing maguing "nemesis" ning salitang Capampangan
potang cai, eh. Ania ngeni pa sucat taneng pangilagan
ing Tagalug, ni copian man sana, ali taya! Pati queng
"curriculum" leco re ing Capampangan keng "lower grades",
anta macananu ca?
|
|